'Osgood-Schlatter' of kniepijn bij groeiende sporters: geen knie maar een 'systeem'probleem.
Waarom kniepijn bij een groeiende sporter méér is dan een overbelaste knie
Een adolescent die regelmatig voetbalt, basket, loopt, springt of turnt en zeurende pijn krijgt net onder de knieschijf, krijgt al snel te horen: “Dat zal wel Osgood-Schlatter zijn.”
Op 19 september kwam de problematiek in de Franstalige Belgische krant L'Avenir.
Op Zondag 27 september kwam de problematiek zelfs in het VTM Journaal.
Dat vraagt om een volledige uitleg. Voor sporters, hun ouders, trainers en medische staf.
Die diagnose blijkt vaak juist. Maar achter die naam zit een interessant biologisch verhaal.
Osgood-Schlatter is namelijk niet simpelweg een “ontsteking van de knie”.
Het is een groei- en sportgerelateerde aandoening van de tuberositas tibiae, de benige ruwe verhevenheid bovenaan het scheenbeen waarop de patellapees aanhecht. Net onder de knie.
Precies daar komen vier systemen samen:
de uitharding van het bot (botmineralisatie) en lengtegroei van het skelet
de hormonale ontwikkeling: androgenen én oestrogeen
de hogere nood aan juiste bouwstenen: eiwitten, en co-factoren (vitaminen en mineralen)
de herhaalde en soms onaangepaste sportgerelateerde prikkels
En dat maakt "Osgood-Schlatter" bijzonder vaak gehoord bij jonge sporters. En nu ook in de krant en op tv.
Hoe vaak komt het voor?
Osgood-Schlatter behoort tot de meest voorkomende oorzaken van voorste kniepijn bij adolescenten.
Een populatiestudie bij 956 jongeren van 12 tot 15 jaar vond een prevalentie van 9,8%: 11% bij jongens en 8,3% bij meisjes. In sportende groep adolescenten lag de prevalentie hoger. (PubMed)
Een overzicht van meerdere studies rapporteert percentages van ongeveer 6,8 tot 33%, afhankelijk van leeftijd, sport, populatie en gebruikte criteria.
Als algemene vuistregel wordt daarom vaak gesproken over ongeveer één op tien adolescenten, en bij bepaalde sportpopulaties kan dat oplopen tot ongeveer één op vijf. (PubMed Central (PMC))
De aandoening is niet noodzakelijk eenzijdig: bij ongeveer 20 tot 30% van de jongeren zijn beide knieën betrokken. Dat doet de vraag rijzen of enkel een eenbenige sport ermee is gemoeid. En dat is het vaak niet! Het lichaam is hier de eerste variabele.
Wat gebeurt er precies?
Om Osgood-Schlatter te begrijpen, moeten we stoppen met denken aan een volwassen knie.
Een volwassen bot is niet hetzelfde als een groeiend bot.
Bij een adolescent bevindt zich ter hoogte van de tuberositas tibiae een apofyse: een groeigerelateerde botstructuur die nog aan het ontwikkelen en verbenen is.
De patellapees trekt daar voortdurend aan. Bij lopen, sprinten, springen, afremmen en vooral explosieve knie-extensie kunnen zeer hoge trekkrachten ontstaan.
Bij een volwassene is de pees relatief gezien vaak de kwetsbare structuur.
Bij een groeiende adolescent ligt dat anders.
De groeizone aan het bot kan tijdelijk de zwakkere schakel zijn.
Wanneer de quadriceps krachtig samentrekt, wordt de kracht via de patella en patellapees overgebracht naar de niet volgroeide tuberositas tibiae.
Herhaalde belasting kan daar leiden tot pijn, lokale zwelling en veranderingen in de apofyse. Klinisch zie je vaak al een flinke opzetting en palpatie-en percussiegevoeligheid.
Het gaat dus niet alleen om “een ontsteking”. Die is zelf nuttig als eerste fase om tot reparatie te komen.
Het is beter te begrijpen als een belastingprobleem van een zich ontwikkelende spier-pees-bot-eenheid.
De groeispurt is geen achtergrondinformatie, maar een essentieel onderdeel.
Osgood-Schlatter komt dus typisch voor tijdens de groeifase. Maar groeien doet geen pijn.
Bij jongens wordt het vooral gezien rond 10–15 jaar en bij meisjes ongeveer 8–13 jaar, hoewel individuele biologische maturatie belangrijker is dan de kalenderleeftijd. (NCBI)
En daar ontstaat een interessant mechanisch probleem.
Bot, spier en pees groeien namelijk niet noodzakelijk in hetzelfde tempo.
Tijdens een groeispurt kan het skelet snel langer worden terwijl spieren en pezen zich functioneel moeten aanpassen aan die veranderde lengte.
De quadriceps kan daardoor tijdelijk stijver worden en de trekkracht op het extensorapparaat veranderen. Die groeidiscrepantie is echter geen oorzaak. die is normaal. Er zijn ook sportende jongens en meisjes waar OS niet voorkomt, terwijl die groeidiscrepantie ook daar aanwezig is. De kern is dus loslating van de groeischijf aan het scheenbeenruwheid.
Onderzoek naar Osgood-Schlatter wijst onder meer op een verband met quadriceps- en rectus-femorisstijfheid, mechanische belasting en herhaalde sprint- en springactiviteiten. (PubMed Central (PMC))
Het is dus niet alleen hoeveel een jongere sport!
Het gaat vooral om: hoe snel hij of zij groeit, in welke fase van de botmineralisatie de jongere zich bevindt, hoe de spier-peesketen zich aanpast, hoeveel sportbelasting individueel aangepast of te snel op te korte tijd wordt opgebouwd, en hoe het leven na de training zich afspeelt. Dan gaat het over voeding, bouwstenen, hydratatie, en nachtrust. Botten herstellen en harden zich voornamelijk 'snachts, en het nachthormoon melatonine speelt hier een rol in.
Waarom juist tijdens de puberteit?
Hier wordt het verhaal nog interessanter.
Groei is geen puur mechanisch proces. De puberteit wordt gestuurd door een complexe interactie tussen het endocriene systeem, groeihormoon, IGF-1 en geslachtshormonen.
Groeihormoon en IGF-1
Groeihormoon, of GH, stimuleert onder andere de productie van IGF-1.
IGF-1 speelt een belangrijke rol bij groei en botvorming.
Tijdens de puberteit stijgen GH, IGF-1 en geslachtshormonen. Deze hormonen beïnvloeden de lengtegroei, spiermassa, botvorming en botmineralisatie. (PubMed)
IGF-1 is daarbij bijzonder interessant.
In onderzoek bij adolescenten bleek IGF-1 een sterke biologische relatie te hebben met de toename van botmassa tijdens de vroege puberteit. (PubMed)
Dat betekent echter niet dat een hoge GH- of IGF-1-spiegel Osgood-Schlatter veroorzaakt.
Daarvoor is onvoldoende bewijs.
Het betekent wél dat Osgood-Schlatter plaatsvindt in een periode waarin het hele bewegingsapparaat onder invloed van krachtige hormonale groeiprikkels aan het veranderen is. Die hebben prioriteit.
Geslachtshormonen
Ook oestrogenen en androgenen spelen een belangrijke rol.
Testosteron, oestrogenen, GH en IGF-1 beïnvloeden samen de ontwikkeling van botmassa, botvorm, spiermassa en botremodellering. (PubMed)
Oestrogeen is bijvoorbeeld niet alleen een “vrouwelijk hormoon”.
Het speelt bij beide geslachten een belangrijke rol in de regulatie van botrijping en botresorptie. Tijdens de puberteit verandert daardoor niet alleen de lengte van het lichaam, maar ook de kwaliteit, architectuur en mechanische eigenschappen van het skelet.
En dat gebeurt vaak precies op het moment waarop veel jongeren ook hun sportbelasting verhogen.
De sport wordt dan vaak onterecht met de vinger gewezen, maar stoppen blijkt in de praktijk niet de juiste oplossing.
Bot is geen passief materiaal
Een belangrijk concept dat in de klassieke geneeskunde soms wordt onderschat:
bot is levend weefsel.
Het wordt voortdurend opgebouwd en afgebroken.
Osteoblasten bouwen bot op.
Osteoclasten breken bot af.
Tijdens de adolescentie hoort de balans sterk in de richting van botopbouw te verschuiven.
Hormonen zoals GH, IGF-1, oestrogenen, androgenen, PTH en actief vitamine D spelen daarbij een rol. (American Academy of Pediatrics)
De adolescentie is bovendien één van de belangrijkste periodes voor het verwerven van de peak bone mass: de maximale hoeveelheid botmassa die iemand in zijn leven opbouwt.
Een aanzienlijk deel van de volwassen botmineralisatie wordt juist rond de periode van de maximale groeisnelheid verworven. (JAMA Network)
Daarom is de vraag bij een jonge sporter niet enkel “hoeveel traint hij of zij?”
maar vooral “kan het lichaam de groei en de sportbelasting tegelijk voldoende ondersteunen?”
Nutriënten: 50% van het verhaal
Groei kost energie. En botvorming kost bouwstoffen.
Daarom verdienen voeding en energiebeschikbaarheid alle aandacht wanneer een adolescent veel sport. en met knieklachten langskomt. Je bent wat je eet.
De opname en verwerking van voedingsstoffen vindt voor een belangrijk deel plaats in de darmen. Daarbij speelt het microbioom (de verzameling van micro-organismen in de darm) een belangrijke rol in de opname en bijgevolg in de totale belastbaarheid van de jonge sporter.
Onderzoek laat zien dat het microbioom van sporters kan verschillen van dat van niet-sporters. Intensieve lichamelijke activiteit, voeding en sportbelasting kunnen de samenstelling en behoeften van het microbioom wijzigen beïnvloeden.
Daarom is het bij sporters relevant om niet alleen naar afzonderlijke voedingsstoffen, zoals calcium, te kijken, maar ook naar de gezondheid en functionaliteit van het darmstelsel als geheel.
Calcium
Calcium is een essentieel mineraal voor de opbouw en het onderhoud van sterke botten. Het speelt een belangrijke rol bij de mineralisatie van botweefsel.
Tijdens de adolescentie is de behoefte aan calcium relatief hoog. In deze levensfase wordt namelijk een groot deel van de botmassa opgebouwd. Een optimale calciuminname ondersteunt het bereiken van een zo hoog mogelijke maximale botmassa, wat belangrijk is voor de botgezondheid op latere leeftijd.
Vitamine D
Vitamine D is belangrijk voor de calcium- en fosfaathuishouding en dus voor normale botmineralisatie.
Een tekort kan bij kinderen leiden tot rachitis en onvoldoende mineralisatie van het groeiende skelet. (Springer)
Dat betekent echter opnieuw niet dat vitamine-D-suppletie automatisch Osgood-Schlatter voorkomt.
Een tekort corrigeren is iets anders dan een aandoening behandelen.
Eiwitten
Eiwitten zijn essentieel.
Niet alleen voor spieren, maar voor het volledige groeiende lichaam.
Spierweefsel, collageenrijke structuren en botmatrix hebben dan veel aminozuren nodig.
De adolescent die veel traint maar structureel onvoldoende energie en eiwitten binnenkrijgt, heeft dus een ander biologisch uitgangspunt dan de adolescent die voldoende energie, eiwitten, calcium en micronutriënten inneemt. Opvallend: navraag naar voeding levert veel antwoorden op.
Fosfor, magnesium en andere micronutriënten
Ook fosfor, magnesium, vitamine B en K en verschillende micronutriënten spelen een grote rol in botmetabolisme.
Maar hier moeten we voorzichtig zijn met veel populaire voedingsclaims.
Meer supplementen betekent niet automatisch sterker bot. Sommige sporters komen op consultatie met een handvol peperdure 'verkeerde' suppletie.
Bij een gezonde adolescent met een gevarieerde voeding ligt de focus in de eerste plaats op voldoende energie en een volwaardige voeding. Supplementeren is vooral relevant wanneer een tekort of verhoogde behoefte daadwerkelijk bestaat. Gerichte bloedanalyse werkt hier beter dan veel andere "natte vingerwerk" methodes.
Een vergeten factor: energiebeschikbaarheid
Bij jonge sporters is niet alleen de kwaliteit en ene gevarieerd aanbod van voeding belangrijk!
Ook de hoeveelheid beschikbare energie is essentieel.
Een adolescent kan ogenschijnlijk gezond eten en toch te weinig energie beschikbaar hebben voor groei, hormonale ontwikkeling, herstel, spieropbouw, botvorming, training..
Dat is bijzonder relevant bij jongeren die veel trainen, snel groeien, meerdere sporten combineren in een club en op school of zelfs tegelijkertijd proberen gewicht te verliezen.
Een verstoorde energiebeschikbaarheid kan bovendien de hormonale omgeving en botgezondheid negatief beïnvloeden.
Waarom voetbal, basketbal, racketsporten en gymnastiek vaker worden genoemd
Osgood-Schlatter komt relatief vaak voor in sporten met veel sprinten, springen, landen, plots versnellen, afremmen en richtingsveranderingen.
Voetbal is daarom een klassiek voorbeeld.
Maar het probleem is niet dat voetbal of dergelijke sport “slecht” is voor de knieën.
Integendeel. Belastbaarheid van bot en pees wordt juist ontwikkeld door die belasting!
Het probleem ontstaat wanneer belasting en belastbaarheid tijdelijk uit balans raken.
Die filosofie is een veel interessanter model dan simpelweg zeggen "je hebt te veel gesport.”
Osgood-Schlatter is dus een systeemprobleem
Je kunt de aandoening schematisch voorstellen als een kruispunt.
Dat betekent niet dat elk onderdeel een directe oorzaak is.
Het betekent dat de aandoening ontstaat binnen een ontwikkelend biologisch systeem, waarin mechanische belasting wordt opgelegd aan een lichaam dat op dat moment fundamenteel aan het veranderen is en veel belangrijker vitale prioriteiten heeft.
Wat betekent dit voor de jonge sporter? De klassieke reactie is vaak "rusten tot de pijn weg is"
Maar een moderne benadering is genuanceerder.
De systematische literatuur over behandeling is overigens beperkt. Een systematische review vond slechts twee gerandomiseerde studies en concludeerde dat de kwaliteit van het beschikbare onderzoek laag tot matig is. (PubMed)
Een goede aanpak begint daarom met het begrijpen van de belastbaarheid-belasting relatie.
Niet noodzakelijk stoppen met sporten. Wel de belasting tijdelijk aanpassen.
Voetbal Vlaanderen neemt zelfs al de nodige initiatieven op dat vlak.
Daarbij kunnen onder andere trainingsvolume, sprintbelasting, sprongen, intensiteit, herstel, quadriceps- en spier-peesfunctie en de biologische maturatiefase worden meegenomen.
En misschien is dat de belangrijkste boodschap
Osgood-Schlatter is geen teken dat een jonge sporter niet geschikt is voor die sport.
Het is evenmin simpelweg het gevolg van “te veel sporten”.
Het is een aandoening die zichtbaar wordt op een bijzonder moment in het leven.
Het moment waarop het lichaam tegelijk groeit, mineraliseert, sterker wordt, hormonaal verandert én ook sportief wordt belast.
De pijn ontstaat op een heel klein anatomisch gebied, maar de verklaring ligt veel breder.
Van tibiale apofyse naar uiteindelijk voeding, hormonen en herstel.
Wie Osgood-Schlatter bij een jonge sporter alleen als een lokale knieklacht bekijkt, mist realiteitszin.
Anders gezegd, heeft een hoger opgeleid voedings-en dieetkundige soms meer impact dan alle goedbedoelde kine.
Wie de knie bekijkt als onderdeel van een groeiend en zich aanpassend organisme, krijgt een veel vollediger beeld.
Voor ouders, trainers en jonge sporters
Aanhoudende of toenemende kniepijn tijdens de groei verdient alle aandacht.
Zeker wanneer de pijn het sporten, wandelen, traplopen of dagelijkse activiteiten beïnvloedt.
Dat symptoom is echter niet hetzelfde als het onderliggende probleem!
Een klinische beoordeling kan helpen om Osgood-Schlatter te onderscheiden van andere oorzaken van voorste kniepijn en om de juiste herstelstrategie af te stemmen op de biologische ontwikkelingsfase van je sportende kind.
Groei is geen pauze in de sportontwikkeling. Groei ís onderdeel van de sportontwikkeling.
Heb je na het lezen nog vragen? bel of mail. +32 496 52 21 14.
Vond je dit artikel interessant, like en share!
Opmerkingen